YUDDHAKAANDA – SARGA 24
Rama explains to Lakshmana the various portents, he observes around him, that signal a destructive war fare. He orders for formation of battalions in the army and surges forth together with the battalions towards Lanka.
निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः |
सौमित्रिम् सम्परिष्वज्य इदम् वचनम्ब्रवीत् ||
लक्ष्मणपूर्वजः = Rama;
निमित्तज्ञ: = who was acquainted with omens;
दृष्ट्वा = on seeing;
निमित्तानि = the omens;
सम्परिष्वज्य = embraced;
सौमित्रिम् = Lakshmana;
अब्रवीत्= and spoke;
इदम् = these;
वचनम् = words.
Rama, who was well acquainted with portents, on seeing the portents around, embraced Lakshmana and spoke as follows: 1.
परिगृह्योदकम् शीतम् वनानि फलवन्ति च |
बलौ घम् सम्विभज्येमम् व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ||
लक्ष्मण = O; Lakshmana;
परिगृह्य = acquiring (this region provided with); शीतम् = cold;
उदकम्= water;
वनानि च = and woods;
फलवन्ति = abounding in fruit;
सम्विभज्य = let us speedily divide;
इदम् = this;
बलौ घम् = multitude of forces; (into battalions);
व्यूह्य = and drawing it up in battle array;
तिष्ठेम = we shall remain stand at attention.
“O, Lakshmana! Acquiring this region endowed with cold water and woods abounding in fruits, let us speedily divide this multitude of forces into battalions and drawing it up in battle array, we shall stand attentive.” 2.
लोकक्षयकरम् भीमम् भयम् पश्याम्युपस्थितम् |
प्रबर्हणम् प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ||
पश्यामि= I see;
उपस्थितम्= an impending;;
भयम् = danger;
भीमम् = which is terrific;
लोकक्षयकरम् = causing destruction to the world; प्रबर्हणम् = and torture;
प्रवीराणाम्= the eminent heroes;
रुक्षवानररक्षसाम् = among bears; monkeys and demons.
“I perceive an impending danger which will be terrific, causing destruction to the world, and torture to the eminent heroes among bears monkeys and demons.” 3.
वाताश्च कलुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा |
पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति च महीरुःआः ||
वाता: = winds;
वान्ति = are blowing;
कलुष: = with dust;
वसुन्धरा च = and earth;
कम्पते = is trembling;
पर्वताग्राणि = mountain-tops;
वेपन्ति= are quivering;
महीरुःआः = trees;
पतन्ति च = are falling down.
“Winds are blowing with dust and earth is trembling. Mountain-tops are quivering and trees are falling down.” 4.
मेघाः क्रव्यादसम्काशाः परुषाः परुषस्वनाः |
क्रूराः क्रूरम् प्रवर्षन्ति मिश्रम् शोणितबिन्दुभिः ||
क्रूर: = ferocious;
मेघाः = clouds;
क्रव्यादसम्काशाः = resembling wild beasts;
परुषाः = dirty colored;
परुषस्वनाः = with harsh sound;
प्रवर्षन्ति = are raining;
क्रूरम् = cruelly;
मिश्रम् = mixed;
शोणितबिन्दुभिः = with drops of blood.
“Ferocious clouds resembling wild beasts were dirty colored and emit a terrific roaring and let loose dreadful showers mingled with drops of blood.” 5.
रक्तचन्दनसम्काशा संध्या परमदारुणा |
ज्वलतः प्रपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ||
संध्या = evening twilight;
रक्तचन्दनसम्काशा: = resembling red sandalwood;
परमदारुणा = is very much dreadful;
ज्वलतः = from the blazing;
आदित्यात्= sun;
एतत् = this;
अग्निमण्डलम्= ball of fire;
पतन्तिच = falls.
“Evening twilight resembling red sandal wood is very much dreadful. From the blazing sun, balls of fire fall.” 6.
दीना दीनस्वराः क्रूराः सर्वतो मृगपक्षिणः |
प्रत्यादित्यम् जनयन्तो महद्भयम् ||
क्रूर मृगपक्षिणः = wild animals and birds;
विनर्दन्ति = are roaring;
दीना: = pitiably;
दीनस्वराः = with melancholic sound;
प्रत्यादित्यम् = facing towards the sun;
महत् = in great;
भयम्= fear.
“Wild animals and birds from all sides are roaring pitiably with melancholic sound, facing towards the sun in great fear.” 7.
रजन्यामप्रकाशस्तु सम्तापयति चन्द्रमाः |
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो लोकक्षय इवोदितः ||
चन्द्रमाः = the moon;
उदितैव = as though rising;
लोकक्षये = at the time ofuniversal dissolution;
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः = invested with a black and red halo;
सम्तापयति = is tormenting(the mind);
अप्रकाशः = splendourless;
रजन्याम्= at night.
“The splendorous moon as though rising at the time of universal dissolution, invested with a black and red halo is tormenting the mind this night.” 8.
ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषस्तु लोहितः |
आदित्ये विमले वीलम् लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ||
लक्ष्मण = O; Lakshmana!
नीलम्= a dark;
लक्ष्म = stain;
दृश्यते = appears;
विमले आदित्ये परिवेषः = on the colorless solar disc; ह्रस्वः = which is diminished;
रूक्षः= dreary;
अप्रशस्तः = inauspicious;
लोहितः = and coppery.
“O, Lakshmana! A dark stain appears on the cloudless solar disc, which is diminished, dreary, inauspicious and coppery.” 9.
रजसा महता चापि नक्षत्राणि हतानि च |
युगान्तमिव लोकानाम् लक्ष्मण शसन्ति लक्ष्मण ||
लक्ष्मण = O; Lakshmana!
लक्ष्मण = look!
नक्षत्राणि = stars;
हतानि = enveloped;
महता = in enormous;
रजसा = dust;
शम्सन्तिव= appear to announce;
युगान्तम् = a dissolution;
लोकानाम् = of the worlds.
“O, Lakshmana! Look! Stars enveloped in enormous dust, appear to announce a dissolution of the world.” 10.
काकाः श्येनास्तथा नीचा गृध्राः परिपतन्ति च |
शिवाश्चाप्यशुभान्नादान्नदन्ति सुमहाभयान् ||
काकाः = crows;
श्येनाः = eagles;
तथा = and;
गृध्राः = vultures;
परिपतन्ति = are flying;
नीचा: = low;
शिवाश्चापि = jackals also;
नदन्ति= are howling;
सुमहाभयान् = very dreadful;
अशुभान्= and inauspicious;
नादान्= sounds.
“Crows, eagles and vultures are flying low. Jackals too are howling very dreadful and inauspicious sounds.” 11.
शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुकैः कपिराक्षसैः |
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ||
भूमिः= earth;
भविष्यति = will become;
आवृताः= covered by;
शैलैः= rocks;
शूलैः= spears;
खड्गैश्च = and swords;
विमुकैः = hurled;
कपिराक्षसैः = by monkeys and demons;
मासशोणितकर्दमा = and a quagmire of flesh and blood.
“Earth will become a quagmire of flesh and blood, covered with rocks spears and swords hurled by monkeys and demons.” 12.
क्षिप्रमद्यैव दुर्धर्षाम् पुरीम् रावणपालिताम् |
अभियाम जवेनैव सर्वैर्हरिभिरावृताः ||
आवृताः = abounding with;
सर्वैः = all;
हरिभिः= monkeys;
अभियाम = we shall attack;
पुरीम् = the city;
रावणपालिताम् = ruled by Ravana;
अद्यैव= now itself;
क्षिप्रम्= quickly;
जवेनैव = with a speed.
“Abounding with all the monkeys we shall attack the city ruled by Ravana, now itself at a quick pace.” 13.
इत्येवमुक्त्वा धन्वी स रामः सम्ग्रामधर्षणः |
प्रतस्थे पुरतो रामो लङ्कामभिमुखो विभुः ||
रामः = Rama;
विभुः = the Lord;
सम्ग्रामधर्षणः = the conqueror of enemies in battle;
रामः = and a charming man;
इत्येवम्= thus;
उक्त्वा = speaking;
धन्वी = wielding a bow;
प्रतस्थे = and traveled;
पुरतः = in front;
अविभुखः = facing;
लङ्काम् = towards Lanka.
Rama the lord, the conqueror of enemies and a charming man thus speaking, wielded a bow and sallied forth in front, facing towards Lanka.
सविभीषणसुग्रीवाः सर्वे ते वानरर्षभाः |
प्रतस्थिरे विनर्दन्तो धृतानाम् द्विषताम् वधे ||
सर्वे = all;
ते = those;
वानरर्षभाः = excellent monkeys;
सविभीषणसुग्रीवाः = together with Vibhishana and Sugriva;
विनर्दन्तः = making roaring sounds;
प्रतस्थिरे = surged forth;
वधे = for the destruction;
द्विषताम् = of enemies;
धृतानाम् = the audacious.
All those excellent monkeys, together with Vibhishana and Sugriva making roaring sounds surged forth for the destruction of the audacious enemies. 15.
राघवस्य प्रियार्थम् तु सुतराम् वीर्यशालिनाम् |
हरीणाम् कर्मचेष्टाभिस्तुतोष रघुनन्दनः ||
रघुनन्दनः = Rama;
तुतोष= was pleased;
कर्मचेष्टाभिः = by the acts and gestures;
सुतराम् = of very;
वीर्यशालिनाम् = strong;
हरीणाम् = monkeys;
प्रियार्थम् = for the sake of their beloved;
राघवस्य = Rama.
Rama on his part was pleased by the act and gestures of those very strong monkeys, with their intention to gratify him. 16.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः
Thus completes 24th Chapter of Yuddha Kanda of the glorious Ramayana of Valmiki, the work of a sage and the oldest epic.
NEXT: SARGA 25
Janamejayan's धर्म जिज्ञासा 